صادرات گاز روسیه به کشورهای اروپایی طی چند ماه گذشته به کمترین میزان خود رسیده و آمارها نشان میدهد روسیه تا پیش از این ۴۰درصد از کل گاز وارداتی اروپا را تأمین میکرد، اما حالا این میزان به حد ۹درصد رسیده است. سران اتحادیه اروپا و به خصوص اورزولا فن در لاین، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا به دنبال این بودند کشورهای عضو اتحادیه اروپا سقف قیمتی بر گاز طبیعی روسیه وضع کنند، اما این پیشنهاد در نشست اضطراری وزرای انرژی اتحادیه اروپا به تصویب نرسید چراکه وزرای انرژی از این میترسیدند تعیین سقف قیمت بر گاز طبیعی روسیه مسکو را تحریک به کاهش عرضه و حتی قطع کامل عرضه گاز به اروپا کند و در نتیجه، وضعیت از چیزی که هست بدتر شود. این اتفاق نشان داد جنگ انرژی بین روسیه و اتحادیه اروپا هنوز در مراحل نخست خود است و مخصوصاً طرف اروپایی نگران از شدت گرفتن این جنگ است.
فشار فزاینده
شکی نیست بحران در بازار انرژی پیامد جنگ اوکراین و فشارهایی است که اتحادیه اروپا به همراه امریکا با وضع تحریمهایی بیسابقه بر روسیه وارد میکنند. این طبیعی است که روسیه در واکنش به این فشار عرضه گاز خود را به کشورهای اروپایی به پایینترین حد ممکن برساند و به عبارتی، اقدام به مقابلهبهمثل کند. نتایج اقدام بهمقابلهمثل مسکو خیلی زود معلوم شد. قیمت انرژی در کشورهای اروپایی به سرعت افزایش یافت و به ۱۰ برابر سطح متوسط رسید. کارخانهها، کسبوکارها و حتی خانوارها هدف اولین موج از این افزایش قیمتها بودند تا آنجا که بسیاری از کارخانهها به خصوص کارخانهها و کسبوکارهای کوچک برای تأمین هزینههای تولید خود دچار مشکل اساسی شدند و پرداخت قبوض انرژی برای بسیاری از خانوادههای اروپایی هم یک معضل اساسی شد. بن کاهیل، کارمند ارشد مرکز مطالعات استراتژیک و بینالملل (CSIS) میگوید: «قبضهای برق مردم به نحو بهتآوری بالاست. کسبوکارهای کوچک در تقلا هستند قبضهای خود را پرداخت کنند. کارخانهها در مواجهه با تعطیلی هستند یا اینکه تولید خود را به نحو چشمگیری کاهش دادهاند. تازه تمام این وقایع قبل از فرا رسیدن زمستان اتفاق افتاده است، پس باید انتظار بدتر از این را داشت.» این افزایش قیمت انرژی موجب شده است کارخانههای اروپایی به خصوص کارخانههای پرمصرف نظیر تولید آلومینیوم یا کودهای شیمیایی دچار کاهش تولید شوند و حتی حرف از ورشکستگی آنها زده میشود. به این دلیل است که کارشناسانی نظیر الکس مونتون، کارشناس بازارهای جهانی گاز در گروه انرژی راپیدان، وضعیت موجود را یک «جنگ انرژی» توصیف میکند و معتقد است وضعیت به هیچ وجه عادی نیست و شرایط در بازار بسیار شدید شده است. در این بین، کمیسیون اروپا و حتی برخی از کشورهای اروپایی به فکر افتادهاند تا اندازهای اثر مخرب این جریان را کاهش دهند.
بستههای نجات اروپایی
یکی از برنامههای اصلی اتحادیه اروپا و کشورهای عضو آن برای مقابله با افزایش قیمت گاز بستههای کمکاقتصادی در قالب پرداخت یارانه به مشاغل و خانوارهایی است که تحت تأثیر شدید افزایش سرسامآور قیمت انرژی قرار گرفتهاند. کمیسیون اروپا از بسته حمایتی ۱۴۰ میلیارد دلاری میگوید که میخواهد آن را بین کشورهای عضو اتحادیه توزیع کند. روزنامه گاردین روز پنجشنبه هشتم سپتامبر گزارشی را منتشر کرد و در آن از برنامه بانک مرکزی بریتانیا گفت که قصد دارد صندوقی را برای نجات شرکتهای انرژی بریتانیا ایجاد کند. قرار است صندوق مورد نظر به این کشورها کمک کند از پس مشکلات مالی بربیایند که به دلیل افزایش قیمت حاملهای انرژی به وجود آمده و برای این کار، ۴۰ میلیارد پوند معادل ۴۶ میلیارد دلار در نظر گرفته شده است به صورت وام به این شرکتها پرداخت شود. گفته میشود حدود ۳۰ شرکت تأمینکننده انرژی در بریتانیا طی چند ماه اخیر ورشکست شدهاند و دولت بریتانیا میخواهد با پرداخت این میزان پول مانع سقوط بیشتر شرکتهای تأمین انرژی بشود. دولت آلمان دو برنامه را در دستور کار خود قرار داده است: برنامه اول بستههای نجات ملی است که در قالب سه کمک مالی به ارزش ۱۰۰ میلیارد یورو انجام شده و گفته میشود هدف از این بستههای کمک مالی و یارانهای، پرداخت کمکهزینه به آسیبپذیرترین اقشار جامعه و معافیت مالیاتی بر مشاغلی است که وابسته به انرژی هستند. برنامه دوم خرید سهام سه غول بزرگ تولید انرژی در آلمان است که به واسطه کاهش شدید در عرضه گاز روسیه از طریق خط لوله گازی نورد استریم ۱ و افزایش سرسامآور قیمت گاز، در خطر ورشکستگی قرار گرفته بودند. غول بزرگ گازی یونیپر یکی از این شرکتهاست که دولت آلمان با خرید حدود ۹۹درصد از سهام این شرکت، آن را به مالکیت خود درآورده و ملی کرده است. با این حال، معلوم نیست بستههای نجات اقتصادی و حتی خرید سهام غولهای گازی بتواند مانع از رشد قیمتهایی شود که مستقیماً بر زندگی مردم عادی در اروپا تأثیر میگذارد.
ذخیرهسازی و صادرکنندگان جایگزین
ذخیرهسازی گاز برنامه دیگر اتحادیه اروپاست که بیشتر برای مقابله با زمستان پیشرو و احتمال قطع کامل عرضه گاز از سوی روسیه در نظر گرفته شده است. وبسایت اقتصادی بلومبرگ پیش از این گزارش داده بود اتحادیه اروپا در حال نزدیک شدن هدف خود از ذخیرهسازی گاز در زیرساختهای گازی است. طبق برنامه قرار بود تا یکم نوامبر حدود ۸۰درصد از ذخایر موجود پر شود، اما بلومبرگ مدعی شد فرایند ذخیرهسازی از برنامه سبقت گرفته و تا ۲۷ آگوست، حدود ۴/۷۹ درصد از ذخایر گازی برای زمستان پر شده است. این برنامه بیش از هر چیز برای آن است که با تأمین ۲۵ تا ۳۰درصد از نیاز گازی زمستان از طریق این ذخایر، شوکهای حاصل از کاهش عرضه جبران شود و اجازه داده نشود افزایش قیمت از کنترل خارج شود. یافتن صادرکنندگان گاز جایگزین روسیه برنامه دیگر اتحادیه اروپا و کشورهای اروپایی است. نروژ اولین جایگزین گازی مدنظر اتحادیه اروپاست، چنان که تا پیش از این هم بعد از روسیه، دومین کشور صادرکننده گاز به اروپا بود. حالا با کنار رفتن روسیه، نروژ این شانس را دارد تا اولین صادرکننده گاز به اروپا باشد و همین وابستگی گازی اروپا به نروژ بود که باعث شد اتحادیه اروپا نتواند سقف قیمت برای گاز روسیه وضع کند. گفته میشود ایتالیا پیش از این به دنبال وارد کردن گاز از لیبی بود و حرفهایی هم از واردات گاز حوزه شرق دریای مدیترانه زده شده است، اما به نظر میرسد تا به نتیجه رسیدن این موضوع و دستیابی اروپا به گاز این منطقه فاصله زیادی باقی مانده و بعید است اروپا بتواند نیاز گازی خود را در زمستان از این حوزه تأمین کند.
برنده و بازنده
اکنون مسئله اصلی در جنگ انرژی بین روسیه و اتحادیه اروپا این است که برنده و بازنده این جنگ کدام طرف خواهد بود و عاقبت این جنگ به کجا خواهد رسید. نشانههایی به چشم میخورد که میتوان گفت مسکو انتظار آنها را داشت و میتواند حکایت از برد روسیه در این جنگ باشد. این نشانهها مربوط میشود به واکنش تودههای مردم در کشورهای اروپایی و ناامیدی و نارضایتی گسترد های که آنها به واسطه افزایش سرسامآور قیمتها دچارش شدهاند. در واقع، نارضایتی عمومی در اکثر کشورهای اروپایی نظیر بریتانیا، آلمان، اتریش و ایتالیا رو به فزونی است و حدود ۷۰ هزارنفر در شهر پراگ، پایتخت جمهوری چک به خیابانها ریختند و با شعار «اول جمهوری چک» علیه افزایش قیمت انرژی شعار دادند.
یان کوار، مدیر تحقیقات مؤسسه روابط بینالملل پراگ، در این مورد گفت: «تودهای از مردم نسبت به آنچه در حال شکلگیری است و قرار است در زمستان آینده بیفتد، میترسند و ترس آنها فقط به دلیل افزایش قیمت انرژی نیست بلکه ترس آنها نسبت به افزایش تورمی است که از سال گذشته به این سو داشتهایم.» شکی نیست افزایش قیمت انرژی بر کل صنایع و بازار اثر میگذارد و باعث افزایش قیمت تمامی محصولات میشود. این چیزی است که میتواند باعث آمدن مردم به خیابانها و فشار بر سیاستمداران اروپایی بشود. شکی نیست که پوتین بیصبرانه منتظر چنین نتیجهای است تا بتواند شرایط خود را در جنگ انرژی بر طرف بازنده اروپایی تحمیل کند.
